Το Συμβούλιο της Επικρατείας (ΣτΕ) έθεσε αυστηρά όρια στη διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης για οφειλές προς το Δημόσιο, κρίνοντας ότι η κατάσχεση και ο πλειστηριασμός της πρώτης κατοικίας δεν μπορεί να αποτελεί το πρώτο μέσο είσπραξης, όταν ο οφειλέτης διαθέτει και άλλα αξιοποιήσιμα περιουσιακά στοιχεία. Η απόφαση αυτή καθιστά υποχρεωτική για τις φορολογικές αρχές την εξάντληση των ηπιότερων μέτρων αναγκαστικής είσπραξης, προστατεύοντας το δικαίωμα στην κατοικία έναντι των απαιτήσεων του Δημοσίου.

Η αρχή της αναλογικότητας στην είσπραξη οφειλών

Σύμφωνα με το σκεπτικό του ανώτατου ακυρωτικού δικαστηρίου, η επιλογή των μέτρων αναγκαστικής εκτέλεσης από τη διοίκηση πρέπει να διέπεται από την αρχή της αναλογικότητας. Το Δημόσιο οφείλει να προβαίνει σε ενέργειες που επιφέρουν τη μικρότερη δυνατή βλάβη στον οφειλέτη, εφόσον ο σκοπός της ικανοποίησης της απαίτησης μπορεί να επιτευχθεί με εναλλακτικούς τρόπους.

Στην περίπτωση που ένας οφειλέτης κατέχει περιουσία πέραν της πρώτης κατοικίας του, η οποία μπορεί να αξιοποιηθεί για την κάλυψη των οφειλών, το Δημόσιο υποχρεούται να στραφεί πρωτίστως προς αυτά τα στοιχεία. Η κατάσχεση της κύριας κατοικίας, ως μέτρο με ιδιαίτερα έντονες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις για τον πολίτη, κρίνεται ως έσχατη λύση. Η παράκαμψη αυτού του σταδίου από την πλευρά της φορολογικής διοίκησης καθιστά τη διαδικασία του πλειστηριασμού ευάλωτη σε νομική αμφισβήτηση.

Δικαιώματα των οφειλετών και δυνατότητα ανακοπής

Η απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας διευρύνει επίσης τις δυνατότητες νομικής άμυνας για τους πολίτες. Οι οφειλέτες αποκτούν το δικαίωμα να ασκούν ανακοπή κατά της διαδικασίας του πλειστηριασμού όχι μόνο στα αρχικά στάδια, αλλά και σε μεταγενέστερα σημεία της εκτέλεσης. Αυτό σημαίνει ότι η νομική προστασία του οφειλέτη δεν περιορίζεται χρονικά από την έναρξη της διαδικασίας, επιτρέποντας την επίκληση της ύπαρξης άλλων περιουσιακών στοιχείων σε μεταγενέστερο χρόνο.

Η εξέλιξη αυτή θεωρείται κομβική για τη διαχείριση των χρεών προς το Δημόσιο, καθώς προσφέρει μια δικλείδα ασφαλείας απέναντι σε πρακτικές που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην απώλεια της πρώτης κατοικίας, παρά το γεγονός ότι ο οφειλέτης θα μπορούσε να καλύψει τις υποχρεώσεις του μέσω της ρευστοποίησης άλλων περιουσιακών του στοιχείων. Οι φορολογικές αρχές καλούνται πλέον να επανεξετάσουν τις διαδικασίες τους, δίνοντας έμφαση στην προηγούμενη διερεύνηση της συνολικής περιουσιακής κατάστασης των οφειλετών, προτού προχωρήσουν σε ακραία μέτρα αναγκαστικής εκτέλεσης.

Η απόφαση αυτή επιβάλλει ένα πλαίσιο υποχρεωτικής αξιολόγησης από τις ελεγκτικές αρχές, οι οποίες οφείλουν να τεκμηριώνουν την επιλογή της κατάσχεσης ακινήτου, αποδεικνύοντας ότι δεν υπήρχαν άλλα διαθέσιμα μέσα για την είσπραξη των οφειλών. Με τον τρόπο αυτό, το ΣτΕ ενισχύει τη θέση του οφειλέτη, εξισορροπώντας το δικαίωμα του Δημοσίου στην είσπραξη των εσόδων του με το δικαίωμα του πολίτη στην προστασία της κύριας κατοικίας του.